Grensoverstijgende samenwerking Waterpoort

Het samenwerkingsverband Waterpoort verbindt zes gemeenten en drie provincies en overheden, bedrijfsleven, onderwijs, inwoners en de gemeenschap. De kracht van de samenwerking is volgens creatief verbinder Thijs Witjes van de provincie Noord-Brabant het ‘middle-up down werken’. Een verhaal over dromen van inwoners, ondernemers en overheidsmedewerkers die werkelijkheid kunnen worden in de Waterpoort Academy en een samenwerkende en responsieve overheid.

Waterpoort is een gebiedssamenwerking van verschillende partijen, waaronder overheden, bedrijfsleven, inwoners en de gemeenschap (zie kader). Het initiatief voor Waterpoort komt vanuit de provincie Noord-Brabant. De voorgeschiedenis van Waterpoort ontstond ruim tien jaar geleden als een gebiedsopgave rond het Volkerak-Zoommeer vertelt Thijs Witjes, landschapsontwerper en creatief verbinder Waterpoort en Klimaatadaptatie bij de provincie Noord-Brabant. "Dat was aanvankelijk een ‘zoet-zout’-water-verhaal en ging over de balans in de delta met aspecten als waterveiligheid, gebruik en ecologie. Die balans is door de Deltawerken anders komen te liggen en dat heeft zijn weerslag op het Waterpoort-gebied. We zeggen wel eens dat deze regio van het water is afgekeerd. Dat past overigens in een landelijke trend, waarbij je meer zag dat regio’s losraken van hun eigen omgeving. Waterpoort draait het om en ziet het water als kans. We kijken wat we nog met het water kunnen en proberen een positieve vibe te creëren. Tegelijkertijd sluiten we onze ogen niet voor de geschiedenis, want dit gebied is ook getroffen bij de Watersnoodramp van 1953. Vandaar dat we ook het veiligheidsaspect goed in beeld houden.”

Schelde-Rijnkanaal.

Brede context

Waterpoort, waarvoor op 30 juni 2016 in Tholen de lopende Samenwerkingsovereenkomst Waterpoort werd ondertekend, richt zich niet alleen op het water, maar op het hele gebied, zegt Witjes. "We bekijken alles in een brede context. Daar komt bij dat je door de hoge dijken soms amper het gevoel hebt dat het water in dit gebied aanwezig is. Vandaar dat we met Waterpoort die aandacht juist wel op het water willen vestigen. Door aandacht te besteden aan de toegankelijkheid, door zichtbaar te maken wat er eigenlijk al allemaal is en door het verder te ontwikkelen. We willen echter niet in hokjes denken en richten ons daarom ook op alles wat aan het onderwerp water grenst. Alles is namelijk met elkaar verbonden en verweven.” Bovendien is Waterpoort een gebied van overgangen, zegt Witjes: "Tussen zoet en zout, zand en klei, hoog en laag, maar ook tussen culturen.”

"Tegelijkertijd sluiten we onze ogen niet voor de geschiedenis, want dit gebied is ook getroffen bij de Watersnoodramp van 1953.”

Water, natuur en erfgoed

Waterpoort heeft drie kernthema’s: water, natuur en erfgoed. De recreatieve component hoort daar een-op-een bij, zegt Witjes. "Dat komt ook door onze manier van werken, die we wel eens omschrijven als ‘op het maaiveld werken’. Dat betekent top down en bottom up of zoals we hier in Waterpoort zeggen ‘middle-up down werken’.” Hij legt uit: "We gebruiken plannen en visies van overheden om het gebied te verfraaien. Tegelijkertijd stimuleren we ook een beweging van onderaf. We vinden het namelijk belangrijk om te weten wat er speelt in de leefwereld van mensen die hier wonen, werken en recreëren. We kijken daarom hoe we op die leefwereld kunnen inspelen en hoe we daarmee kunnen aanhaken bij het beleid. In die benadering komt de recreatieve component terug: als jij bezig bent met ondernemers en inwoners van het gebied heb je het namelijk ook over recreatie.”

Hoewel hij benadrukt dat er geen scherpe lijn is te trekken tussen de eigen inwoners (recreatie) en het aantrekken van mensen van buiten (toerisme), bevestigt Witjes wel dat de focus vooralsnog op recreatie ligt. "We zeggen: laten we bij Waterpoort eerst eens de leefomgeving voor onszelf interessant maken. Als dat op orde is en komen er vervolgens mensen van buiten dan is dat natuurlijk prima. Ook als die niet komen overigens.”

Samenwerkingsovereenkomsten

Waterpoort werkt op basis van samenwerkingsovereenkomsten, vertelt Witjes. "Die hebben een duur van vier jaar en momenteel zitten we halverwege. In die samenwerkingsovereenkomst spreken de partijen af om capaciteit en centen bij elkaar te leggen en dat je vervolgens op een Waterpoort-manier aan de slag gaat. De essentie van Waterpoort zit volgens mij vooral in de mensen en het geloof in die manier van werken. Kenmerkend daarvoor is dat we zeggen ‘het kan wel’, in plaats van te zeggen dat het vanwege bepaalde regels en beperkingen niet kan. Daarom zeggen we: doe een stapje terug, stap uit je dagelijkse sleur en realiteit, durf te dromen en durf die droom ook te delen. Onze Waterpoort Academy speelt ook juist op dat laatste in. Als je namelijk de verbinding zoekt zie je dat zo’n droom plotseling kan gaan vliegen omdat ook anderen daar een rol in willen vervullen.”

Deuren open

Witjes merkt dat inmiddels bij de deelnemende organisaties gebouwd kan worden op het logo en de naam van Waterpoort. "Je merkt aan alles dat daardoor de deuren sneller opengaan. Datzelfde geldt voor de Waterpoort Academy: als je die volgt, ben je aan het leren. En als je vervolgens met die lerende houding ergens aanklopt gaan de deuren ook sneller open.”

Waterpoort zit vaak aan het begin van een proces, waarbij een initiatiefnemer op gang wordt gebracht. "Zodra het vervolgens een project wordt en er afspraken gemaakt worden doen we een stapje terug. Als uiteindelijk het resultaat er is, is vaak al lang vergeten waar het ooit begonnen is. Dat maakt het lastig om een resultaat vanuit Waterpoort te claimen. Dat zullen we overigens sowieso niet doen, want het is een samenwerking. Wel zien we soms initiatieven die al tijdens de Waterpoort Academy aan het ontwikkelen zijn. We geven ze tijdens de Waterpoort Academy ook een bepaalde methodiek daarvoor mee. Ook drukken we ze op het hart dat een goed idee nooit alleen komt en dat voor een goed idee altijd geld beschikbaar is.”

"We drukken ze op het hart dat een goed idee nooit alleen komt”

Doel

Het doel van Waterpoort is om de leefbaarheid en de economische vitaliteit in het gebied te verbeteren. Daarnaast heeft elke stakeholder zijn eigen wensen. Witjes: "Als provincie Noord-Brabant willen we dat de manier van werken in Waterpoort gemeengoed wordt binnen de overheid. Kijkend naar het NSOB-model heeft de overheid vier rollen: een rechtmatige, een presterende, een samenwerkende/netwerkende en een responsieve. De rechtmatig en presterende rol horen bij de klassieke overheid die we uit vroeger tijden kennen. Het zijn de rollen die velen associëren met de overheid. In de afgelopen decennia is de maatschappij echter veranderd en zijn inwoners niet alleen mondiger geworden maar ook meer betrokken bij hun eigen omgeving. Door die ontwikkeling heeft de overheid er andere rollen bij gekregen, de samenwerkende/netwerkende en de responsieve. Die laatste twee rollen is wat we in Waterpoort doen. En het bijzondere is dat we dat nu al ruim een decennium doen.” Corona heeft Waterpoort wel parten gespeeld bij het invullen van de samenwerkende en netwerkende rol. "Het onderhouden van relaties is lastig als er geen fysieke bijeenkomsten zijn. Daarom hoop en vertrouw ik erop dat we post-corona elkaar weer weten te vinden. Als Waterpoort hopen we daarnaast een bijdrage te kunnen leveren in het verkleinen van de afstand die bewoners en ondernemers kunnen voelen richting overheid.”

Colinda Geluk is met haar camping ook onderdeel van Waterpoort.

Overbodig

Witjes zou het liefst zien dat in de toekomst Waterpoort overbodig is, omdat overheden al samenwerken op de nieuwe manier zoals hierboven beschreven. "Dus dat ze de samenwerkende en netwerkende en responsieve kant van het NSOB-model invullen op een natuurlijke manier.” Ook bij Waterpoort is samen leren en samen ontdekken een belangrijke pijler.

Toen Witjes bij Waterpoort aan de slag ging, volgde hij op aanraden eerst de Waterpoort Academy: "Ze zeiden ‘dan begrijp je waar het hier over gaat’.” Inmiddels is Witjes begeleider geworden van de Waterpoort Academy. "Ik organiseer het en probeer het verder uit te bouwen. Zo hebben we een afgeleide variant gemaakt van één dag in plaats van vier dagen, de Waterpoort Academy Verbredingsdagen. Die variant is nu gericht op overheidsmedewerkers.” Witjes vindt het ook van belang dat de alumni van de Waterpoort Academy elkaar gemakkelijk weten te vinden. "Daarom doe ik mijn best om die community bij elkaar te houden.”

Omdat Witjes van huis uit landschapsontwerper is, is hij ook bekend met schetsateliers. "Dat concept willen we nu ook in Waterpoort verder neerzetten. Zodat de associatie met Waterpoort verder gaat dan alleen de Waterpoort Academy.” En hij haalt nog een concept aan, het oliemannetje. "Dat is iemand die bij organisaties trekt en voelt. Zo’n rol past precies bij Waterpoort. In die zin past ‘creatief verbinder’ goed bij mijn rol. Het klinkt in ieder geval anders dan ‘beleidsmedewerker’.”

Consumentenmerk

Witjes benadrukt dat Waterpoort geen consumenten- of toerismemerk is, maar zich primair richt op gebiedssamenwerking. Hij begrijpt de associatie wel. "Dat komt omdat we veel op maaiveld-niveau doen en met gastheren werken. Die Gastheren van het Landschap laten we zien in wat voor omgeving ze aan het ondernemen zijn. Dat bewustzijn leidt vervolgens tot trots en ander gedrag. Die trots is ook een rode draad in het hele netwerk. Wij stimuleren die trots, ook omdat dit een regio is die dat niet altijd uit zichzelf doet.”

In de ruim vijf jaar dat Witjes nu betrokken is bij Waterpoort heeft hij een duidelijke les geleerd: "Koester wat je in handen hebt. Blijf ook vertellen wat je doet. Hoe klein de resultaten soms ook zijn. Want pas aan het eind van de rit is er echt een fysiek resultaat.”

Waterpoort is in de ogen van Witjes geslaagd, wanneer het samenwerkingsverband zich steeds verder blijft ontwikkelen en wanneer samenwerken steeds vanzelfsprekender wordt. En wanneer het zo krachtig is, dat het onafhankelijk is van bestuurswisselingen op lokaal en provinciaal niveau. "Eigenlijk zou het prachtig zijn als Waterpoort zo vanzelfsprekend is dat inwoners en ondernemers in opstand zouden komen wanneer de provincie de stekker eruit zou trekken!”

Thijs Witjes.