De Groene Kathedraal als katalysator voor verandering

In het voorjaar van 2026 zal de Tilburgse Spoorzone het decor vormen voor een uniek en ambitieus project: de Groene Kathedraal. Dit initiatief, ontwikkeld door Van Gogh Homeland dient als podium voor een prikkelend programma dat duurzaamheid en innovatie centraal stelt. De Groene Kathedraal is een ontwerp van de wereldberoemde Brabantse architect Winy Maas (MVRDV) en wordt gepresenteerd door Stichting Van Gogh Homeland die de komende jaren vier biënnales in Brabant wil organiseren. We gaan in gesprek met Joost Melis, Lian Duif en Bert Smit over dit bijzondere project en de visie ‘Leisure for a better society’ daarachter.

Tekst: Ton Vermeulen - Foto’s: Van Gogh Homeland

"Het idee is om met optimisme en verbeeldingskracht aandacht te vragen voor de grote duurzaamheidsopgaven in Brabant, het homeland van Vincent van Gogh,” legt Lian Duif uit. "We willen een breed publiek betrekken bij deze belangrijke thema’s en hen inspireren om na te denken over de toekomst van het Brabantse landschap.” Winny Maas, de curator van het programma, heeft een cruciale rol gespeeld in de ontwikkeling van de Groene Kathedraal. "Winy Maas is een visionair die met zijn ontwerpen altijd de grenzen opzoekt”, zegt Joost Melis. "Zijn idee om een groene replica van de Heuvelse Kerk te creëren, past perfect bij onze missie. Het is een iconisch en herkenbaar symbool dat mensen zal aantrekken en hen zal uitdagen om na te denken over duurzaamheid.” De Groene Kathedraal is meer dan alleen een evenement; het is een manifestatie van duurzaamheid. "Het is een transitiemanifestatie die laat zien hoe we samenwerken aan een duurzame toekomst, een plek waar we nieuwe ideeën testen en ontwikkelen,” legt Melis uit.

Een breed samenwerkingsverband

Het project is een samenwerking tussen verschillende partijen, waaronder de provincie Noord-Brabant, de gemeente Tilburg, en diverse bedrijven en onderwijsinstellingen. "We hebben een breed netwerk van partners die allemaal hun steentje bijdragen aan dit project”, vertelt Smit. "Van de Efteling tot Libéma, iedereen werkt samen om dit tot een succes te maken.” De Groene Kathedraal is vooral het podium voor ideeën die in de aanloop zijn ontwikkeld.

"Het is een iconisch en herkenbaar symbool dat mensen zal aantrekken en hen zal uitdagen om na te denken over duurzaamheid.”

Het Living Lab Concept

Het concept van een Living Lab staat centraal in dit project. " Het Living Lab is een samenwerkingsverband van verschillende partijen die gezamenlijk werken aan innovatieve oplossingen voor de duurzaamheidsopgaven”, legt Melis uit. "Het proces ernaartoe is daarbij net zo waardevol als het evenement zelf, omdat het partijen samenbrengt die anders niet zouden samenwerken.” Smit vult aan: "Zo gaan onderzoekers, ondernemers, studenten en cultuurmakers samenwerken met bijvoorbeeld plantenkwekers op een manier die ze niet gewend zijn. Dan ontstaan andere ideeën die ook buiten het event een rol kunnen krijgen in de maatschappij.”

Na de biënnale in Tilburg stopt het niet, maar gaat de ontwikkeling door met nog drie manifestaties tot en met 2032. In al die tijd werken partijen in het Living Lab aan het Brabant van de toekomst. Melis: "We zien dat overal bedrijven bezig zijn met verduurzamen om hun footprint te verkleinen, die zoeken allemaal een podium om hun verhaal te vertellen. Het gaat om hun groene droom en de dingen die ze al doen.”

Naast het evenement zelf, speelt onderzoek en educatie een grote rol in het project. "We werken samen met verschillende onderwijsinstellingen om studenten te betrekken bij het project”, legt Smit uit. "Het is een geweldige kans voor hen om praktijkervaring op te doen en bij te dragen aan een belangrijk maatschappelijk vraagstuk.”

Het Living Lab concept staat ook centraal in het onderzoek dat Smit als Bijzonder Lector gaat doen vanuit de Academy for Leisure van Breda University of applied Sciences. De centrale vraag in zijn onderzoek in de komende jaren is of de gekozen aanpak daadwerkelijk leidt tot een beleving met betekenis, voor hen die de groene kathedraal bezoeken maar zeker ook voor alle personen en partijen die samenwerken in aanloop naar. Smit combineert dit onderzoek met zijn werk bij adviesbureau Ginder, dat samen met stichting Van Gogh Homeland sponsor is van het Bijzonder lectoraat.

Verticale buurt

Een van de opgaven is de verticale buurt van de toekomst en die wordt perfect uitgebeeld in de Groene Kathedraal. Vanwege de grote behoefte aan woonruimte die samenvalt met ruimtegebrek in steden moeten we meer de hoogte in. Smit: "Ook in die verticale buurt moeten we nog met elkaar samenwonen, recreëren, sporten, naar het café of restaurant gaan, boodschappen doen, school bezoeken en misschien zelfs tuinieren. De grote vraag is hoe dat werkt in die nieuwe verticale buurt en hoe we ervoor kunnen zorgen dat die nieuwe stad naast klimatologisch positief ook sociaal gezien prettig is om in te leven.”

De Groene Kathedraal zelf is een indrukwekkende constructie. "De Groene Kathedraal is een groene kopie van de Heuvelse Kerk, opgebouwd uit steigers en vol groen. Het biedt ruimte voor exposities en evenementen en is een verticaal lunapark waar bezoekers kunnen ervaren hoe een duurzame toekomst eruit zou kunnen zien.” De Groene Kathedraal is de eerste van een serie biënnales die door Brabant gaat reizen. Duif: "Het wordt in Tilburg heel groot, iconisch en gaaf. Het is ervaren, voelen, meespelen, meedoen. Een echte tijdelijke publiekstrekker waar je als een soort expeditie doorheen kunt dwalen.” In deze editie gaat het om de groenblauwe opgave van Tilburg die staat voor alle binnenstedelijke opgaven van andere steden.

De gesprekspartners willen het geen wereldtentoonstelling noemen maar zien het veel meer als een transitiemanifestatie en maken wel de vergelijking met de Dutch Design Week. Bert Smit: "De Groene Kathedraal is meer thematisch en presenteert een meer coherent verhaal,” waarna Duif aanvult: "Waar Eindhoven op hightech zit, zitten wij op high touch.”

De Groene Kathedraal verbeeld de liefde van Vincent van Gogh voor Brabant en het landschap, maar hij maakte zich bijvoorbeeld ook zorgen over de consequenties van de industriële revolutie die zich in zijn tijd voltrok. Duif vraagt zich af hoe we, nu we het canvas van Van Gogh overnemen, naar onze omgeving anno 2025 kijken. Voor haar is de Groene Kathedraal onderdeel van de natuur, een sacrale ruimte die verleden, heden en toekomst vertegenwoordigt.

Brabanders betrekken

De initiatiefnemers willen naast professionals vooral het brede publiek betrekken bij de grote maatschappelijke opgaven van Brabant en ze activeren. Duif: "We merken dat beleidsmakers al bezig zijn met transitiepaden, maar hoe betrekken we het grote publiek, de Brabander in dit geval, daarbij?” Voor Duif is dat duidelijk: "Wij willen met Van Gogh Homeland en de biënnale de discussie op gang brengen met inspirerende voorbeelden om een beweging te creëren en uiteindelijk gedrag te veranderen.” Het meenemen van de Brabander is voor de initiatiefnemers essentieel. "We kunnen als overheden wel bedenken dat we een bepaalde kant op moeten, maar als burgers en bedrijven niet meegaan, dan wordt het niets. En het kan ook andersom werken als de Brabander zegt: ‘We zitten klaar en moeten nu in beweging komen.’ De Groene Kathedraal is in feite een nieuwe vorm van burgerparticipatie.” Smit vult aan: "Dat is nu typisch een Living Lab: je brengt partijen bij elkaar met als doel realistische alternatieven voor de toekomst te bedenken.” Melis: "Het beleefbaar maken van de grote transities, is echt wel een unieke aanpak, zeker op het schaalniveau zoals we dat doen.”

"Het proces ernaartoe is daarbij net zo waardevol als het evenement zelf.”

Hamvraag is natuurlijk hoe je de Brabander ernaartoe krijgt. Melis denkt dat de torens al veel mensen nieuwsgierig maakt: "Ik denk dat we met Van Gogh als inspirator een heel mooi narratief hebben. Met daarbovenop de verbeeldingskracht van Winnie Maas die echt een landmark wegzet. Dat roept tot een verbeelding en daar wil je gewoon naartoe.”

Een kathedraal is ook een mooie metafoor voor het langjarige transitieproces waar de provincie ingaat. Smit: "In het verleden bouwden gemeenschappen tientallen jaren aan een kathedraal. Ik zie alle partners waarmee we samenwerken van provincie en gemeenten tot burgers en bedrijven als de figuurlijke kathedraalbouwers van de toekomst.” Melis voegt toe: "De transities zijn nooit klaar. Het is altijd een momentum dat je vastpakt. We geven er even een podium aan. Een bezoek moet mensen aan het nadenken zetten maar het mag ook positief en een beleving zijn. Dat past heel erg bij de Brabantse cultuur.”

Impact maken

Het doel van de Groene Kathedraal is niet alleen om mensen te inspireren, maar ook om daadwerkelijke impact te maken. "We willen laten zien dat duurzaamheid niet alleen noodzakelijk is, maar ook leuk en inspirerend kan zijn,” zegt Smit. "Door mensen te betrekken en hen te laten zien wat er mogelijk is, hopen we een beweging op gang te brengen die verder gaat dan dit ene evenement.”

De Groene Kathedraal is bedoeld als een doorlopend project dat zich blijft ontwikkelen. "We zien dit als een eerste stap in een langere reis”, zegt Melis. "We gooien met de Groene Kathedraal een zaadbommetje. Winy heeft het wel eens een green splash genoemd. Maar het feit is dat we dingen in gang proberen te zetten, soms faciliteren, dan weer een duwtje geven. We hopen dat het resoneert en partijen met elkaar verbindt.” Plannen voor de toekomst zijn er ook al. "Het is de bedoeling dat we dit concept verder ontwikkelen en uitbreiden, zodat we ook in de toekomst kunnen blijven bijdragen aan de duurzaamheidsopgaven.”

De Groene Kathedraal - Roofwalk