Rondetafelgesprek toerisme over uitgeholde marges en noodzakelijke landelijke regie

De centrale vraag was niet zozeer hoe meer bezoekers kunnen worden aangetrokken, maar hoe toerisme kan bijdragen aan brede welvaart, werkgelegenheid en leefbare bestemmingen zonder dat de druk op natuur, ruimte en inwoners verder toeneemt. De uitgenodigde partijen, waaronder KHN, HISWA-RECRON en Club van Elf, hamerden op uitgeholde marges, toenemende regeldruk door de veelheid aan bedrijfstypen binnen toerisme en recreatie, en de sterke stijging van de toeristenbelasting. Deze ontwikkelingen bedreigen de innovatiekracht van de vrijetijdssector die inmiddels zo sterk is gegroeid dat zij qua bijdrage aan het Nederlandse bbp de landbouwsector heeft ingehaald en steeds dichter in de buurt komt van de industrie. De commissie ziet de sterke economische ontwikkeling van deze sector en voelt daarmee de urgentie om tot oplossingen te komen.

Het rondetafelgesprek vormt de opmaat naar het commissiedebat Toerisme dat op 18 november op de agenda staat. De gesprekken laten zien dat de politiek steeds nadrukkelijker zoekt naar een evenwicht tussen economische ontwikkeling en maatschappelijke kwaliteit. Maar de sector verwijt Economische Zaken en de overheid een gebrek aan regie.

Dirk Lips: hart voor de sector

In de eerste gespreksronde stond de economische betekenis van toerisme centraal. Vertegenwoordigers van de horeca, recreatiesector en dagattracties benadrukten dat toerisme veel meer is dan een vrijetijdsbesteding. De sector draagt bij aan werkgelegenheid, zorgt voor voorzieningen in regio's en speelt een belangrijke rol in de leefbaarheid van gebieden buiten de grote steden. De aanwezigheid van onder anderen Udo Delfgou van Koninklijke Horeca Nederland, Dirk Lips van Libéma Vakantieparken en Karin Kuiper van Club van Elf benadrukte het economische gewicht dat de sector inmiddels vertegenwoordigt.

Dirk Lips liet zijn hart spreken en ging daarbij even voorbij aan de gebruikelijke spreektijd. De ondernemer maakte duidelijk hoe de snel stijgende toeristenbelasting zijn marges vrijwel volledig uitholt. Die marges zijn de afgelopen jaren al sterk afgenomen door stijgende personeels- en energiekosten. Ook de btw-verhoging op logies is merkbaar. "Ik kan mijn bedrijf niet oppakken en verplaatsen naar een gemeente waar de toeristenbelasting lager is." Zijn bijdrage maakte zichtbaar indruk op meerdere commissieleden.

Opvallend was dat de discussie niet meer draait om de vraag óf toerisme economische waarde creëert. Daarover lijkt brede overeenstemming te bestaan. De nadruk verschuift naar de vraag hoe die waarde beter kan worden verdeeld en hoe toerisme kan bijdragen aan regionale ontwikkeling, juist in gebieden die te maken hebben met bevolkingskrimp of een afnemend voorzieningenniveau.

Grote zorgen over ondernemersklimaat

Tijdens de tweede ronde kwamen de randvoorwaarden voor ondernemers aan de orde. Vertegenwoordigers van recreatiebedrijven, watersportondernemers en lokale overheden wezen op de oplopende kosten waarmee bedrijven worden geconfronteerd. Belastingen, arbeidsmarktkrapte, stijgende loonkosten en toenemende regelgeving drukken volgens veel ondernemers op het verdienvermogen van de sector.

"Geef ons weer de ruimte om te ondernemen", liet KHN weten na een betoog over de uitholling van de marges en de gevolgen daarvan voor investeringen. Twee commissieleden bleken in het verleden werkzaam te zijn geweest in de horeca. Dat leidde tot zichtbaar begrip voor een deel van de zorgen die door KHN naar voren werden gebracht.

De bijdragen van onder meer Henry Meijdam van HISWA-RECRON, John de Jonge namens de gemeente Veere en recreatieondernemer Rienk de Jonge van Pean buitensport en groepsaccommodatie maakten duidelijk dat veel ondernemers zoeken naar meer beleidsstabiliteit en voorspelbaarheid vanuit de overheid. John de Jonge mocht meermaals toelichten hoe Veere omgaat met toerisme en de bijbehorende druk op de leefomgeving.

Van groei naar kwaliteit

Een fundamentele discussie vond plaats tijdens het derde blok, waarin duurzaamheid, leefbaarheid en draagkracht centraal stonden. Dat juist vertegenwoordigers uit wetenschap, destinatiemanagement en natuurrecreatie hiervoor waren uitgenodigd, laat zien hoe sterk het debat over toerisme is veranderd.

Waar het toerismebeleid jarenlang sterk gericht was op groei, staat tegenwoordig steeds vaker de kwaliteit van bestemmingen centraal. Niet iedere extra bezoeker levert automatisch maatschappelijke meerwaarde op. Tegelijkertijd blijkt uit de discussie dat toerisme ook een instrument kan zijn om natuurbeheer, recreatieve voorzieningen en regionale economieën te versterken.

Hoewel de commissieleden zich gevoelig toonden voor deze thema's, beschikken zij over beperkte instrumenten om hier economisch op te sturen. Daardoor dreigen juist deze gewenste effecten tussen wal en schip te vallen.

“Heeft u criteria”

Met bijdragen van Machiel Lamers van Wageningen University & Research, Anouk van Eekelen van Destinatie Nederland en Eelke Horselenberg van De Groene Koepel werd duidelijk dat de uitdaging voor de komende jaren ligt in het vinden van een balans tussen economische kansen en maatschappelijke grenzen.

Met name Machiel Lamers werd door de commissie bevraagd over de criteria die nodig zijn om meer balans in toerismeontwikkeling te realiseren. Daarop kon hij als wetenschapper geen kant-en-klare lijst met criteria geven. Vervolgens verschoof de discussie naar de vraag naar meer rijksregie op toerisme. Daar worstelden de commissieleden zichtbaar mee. Want hoe organiseer je die regie? En wie moet die verantwoordelijkheid dragen?

Omdat de druk van de toeristenbelasting hoog is, vroeg de sector via diverse sprekers om een maximum aan de groei van deze belasting. Nu is het aan gemeenten om de hoogte daarvan vast te stellen. Ook bij ruimtelijke ordening moet toerisme volgens de sector vanaf het begin worden meegenomen in beleidsplannen. Dat is volgens meerdere deelnemers nog lang geen realiteit.

Daarmee lijkt een nieuwe fase in het Nederlandse toerismedebat aangebroken. De discussie gaat niet langer uitsluitend over groei, spreiding of marketing. Steeds nadrukkelijker staat de vraag centraal welke bijdrage toerisme moet leveren aan de samenleving als geheel. Nu is het aan de commissie om het ministerie te wijzen op de wensen van de sector, de noodzaak van innovatiekracht en de behoefte aan meer regie.

Richting commissiedebat

Veel concrete beleidsconclusies werden tijdens het rondetafelgesprek nog niet getrokken. Daarvoor is het commissiedebat van 18 november het aangewezen moment. Wel werd duidelijk dat Kamerleden zoeken naar antwoorden op een aantal fundamentele vragen: hoe blijft de sector economisch sterk, hoe behouden ondernemers hun concurrentiekracht en hoe kan toerisme tegelijkertijd bijdragen aan leefbare bestemmingen en een duurzame toekomst?

Dat is een lastige opgave nu de btw op logies is verhoogd en marges onder druk staan door geopolitieke ontwikkelingen en overheidsbeleid. Volgens verschillende sprekers komt daarmee ook de maatschappelijke rol van de sector onder druk te staan. Investeringen in betaalbare schoolreizen, recreatie voor iedereen en toekomstbestendige bedrijven worden moeilijker, terwijl de vrijetijdssector zich de afgelopen tien jaar juist heeft ontwikkeld tot een economische sector van nationaal belang.

Verder?

De komende weken zal blijken welke inzichten uit het rondetafelgesprek hun weg vinden naar de politieke agenda. Voor de toeristische sector is één conclusie nu al zichtbaar: Den Haag kijkt niet langer uitsluitend naar het aantal bezoekers, maar steeds meer naar de maatschappelijke waarde die toerisme creëert. Tegelijkertijd blijft een fundamentele vraag onbeantwoord: wie neemt de regie op ruimte, cultuur, bestemmingen, belastingen, economie en bereikbaarheid?