Cultuur·ArtikelUit R&T nr. 05 • Jaar 2021

Herdenking Rampjaar focust op waterlinies, vestingsteden en wederopbouw

Hoe zet je een nationaal historische gebeurtenis naar een actuele herdenking

In 2022 is het 350 jaar geleden dat de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden tegelijkertijd door Engeland, Frankrijk en de bisdommen Münster en Keulen werd aangevallen. Volgens een gezegde uit die tijd was ‘het volk redeloos, de regering radeloos en ons land reddeloos’. Toch wil de Stichting Platform Rampjaarherdenking 1672-2022 graag het Rampjaar herdenken. Voorzitter Bernt Feis legt uit waarom.

Marc Gerlings · 06 jan 2022 · 9 min lezen Printen
Bernt Feis (tweede van rechts) als stadhouder Willem III samen met Wilhelmina van Pruisen voor de Prinsesseboerderij in Hekendorp (Goejanverwellesluis), een historische locatie.
Bernt Feis (tweede van rechts) als stadhouder Willem III samen met Wilhelmina van Pruisen voor de Prinsesseboerderij in Hekendorp (Goejanverwellesluis), een historische locatie.

Feis was bijna 40 jaar werkzaam als docent geschiedenis in het voortgezet onderwijs en 20 jaar voorzitter van de Stichting Groene Hart, die zich inzet voor het duurzaam behoud van het karakter van het Groene Hart. In die laatste hoedanigheid hield hij zich regelmatig bezig met de Oude Hollandse Waterlinie, een waterlinie voor de verdediging van Holland in de zeventiende en achttiende eeuw, die van Muiden naar Gorinchem loopt. Feis richtte zelfs samen met gemeenten een aparte stichting op, de Stichting Oude Hollandse Waterlinie. Vandaaruit ontstond bij Feis het idee om 350 jaar Rampjaar te gaan herdenken, wat uiteindelijk resulteerde in het voorjaar van 2020 in de Stichting Platform Rampjaarherdenking 1672-2022. Het platform werkt met een klein team van gedreven vrijwilligers. Het is niet de professionele organisatie van een DMO maar met veel energie worden talloze lijnen uitgezet die bij vestingsteden leiden tot kleine en grote evenementen. Met Bernt Feis kijken we naar de resultaten om het Rampjaar nationaal tot leven te wekken.

Bourtange doet ook mee aan de herdenking.

Bourtange doet ook mee aan de herdenking.

Geen traditie op nationaal niveau

In Nederland is er geen traditie op nationaal niveau om het Rampjaar 1672 te herdenken. Dat is ook logisch aldus Feis: "Iedereen herdenkt liever een bevrijding of overwinning dan een ramp. Dat een ramp qua marketing niet populair is, is ook een probleem waar we tegenaan lopen. Sponsors en bedrijven identificeren zich er niet graag mee.” Lokaal wordt het wel herdacht: "Naarden bijvoorbeeld herdenkt elke 50 jaar groots dat in 1673 het Rampjaar in Naarden eindigde met het verdrijven van de Fransen door Willem III.”

Voorbeeld aanpak landelijke herdenking Rampjaar 1672

Samenwerking in Groningen tilt herdenking omhoog

In 2022 is het 350 jaar geleden dat Groningen werd ontzet. Een keerpunt in de geschiedenis van de Republiek, aldus Egge Knol, sinds 1994 conservator van het Groninger Museum. "We willen de expositie daarom gebruiken om aan te tonen dat Groningen er in bepaalde fasen van de geschiedenis wel degelijk toe heeft gedaan.”

De herdenking van het Groningens Ontzet in het Rampjaar 1672 valt in twee delen uiteen, vertelt Knol, sinds 1994 conservator van het Groninger Museum: "Wij maken als Groninger Museum een grote expositie, evenals andere musea in de provincie Groningen, en er is een groot programma van de Koninklijke Vereeniging voor Volksvermaken Groningen.”

Met de expositie in 2022, die van 23 april tot en met 25 september 2022 te zien zal zijn, wil Knol de bewustwording van het Rampjaar als historisch feit benadrukken, en de betekenis van Groningen in dat historisch feit. "We willen het gebruiken om aan te tonen dat Groningen er toe doet in de Nederlandse geschiedenis. Nederland was er namelijk knap beroerder aan toe geweest als Groningen net als steden zoals Utrecht en Zwolle het hoofd in de schoot had gelegd. Het Ontzet van Groningen was namelijk een keerpunt in de oorlog, waarna de krijgskansen kantelden.”

Primeurs

Ook in 1972 was er in het Groninger Museum een grote expositie gewijd aan het Groningens Ontzet. "Die tentoonstelling doe ik natuurlijk grotendeels over, want de objecten zijn vaak hetzelfde.” Toch zijn er wel primeurs. Zo is voor het eerst het borstkruis met diamanten en robijnen te zien, dat de bisschop had gekregen van de Franse koning. Trots is Knol ook op enkele belangrijke schilderijen, tekeningen en kaarten die volgend jaar te zien zullen zijn op de expositie.

‘Gevoeld’

Het Groningens Ontzet is een gebeurtenis, die volgens Knol nog altijd door veel echte Groningers ‘gevoeld’ wordt. "Er is een grote kermis, een groots vuurwerk en jaarlijks een gerenommeerde paardenkeuring.” Het is ook een evenement dat Groningers en ‘Ommelanders’ (provinciale bewoners van buiten de stad) bij elkaar brengt, aldus Knol. Ook nu werkt de stad Groningen en het Groninger Museum bij de herdenking van Groningens Ontzet 350 jaar goed samen met de rest van de provincie. "Die samenwerking is de laatste jaren nog sterker geworden. Daarnaast is de stad altijd een magneet geweest met een uitstraling naar de provincie.”

Met de andere vestingsteden uit het Rampherdenkingsjaar heeft Groningen niet veel contact. "Dat komt ook omdat het in het Noorden maar om twee steden gaat, Groningen en Coevorden. Met Coevorden hebben we overigens wel een goede afstemming. Een belangrijke tentoonstelling daar in het Stedelijk Museum Coevorden begint pas enkele weken na onze tentoonstelling. Daardoor zijn enkele stukken van onze expositie daarna ook in Coevorden te zien.” De volgtijdelijkheid klopt historisch ook: "De bevrijding van Coevorden begon pas na het Groningens Ontzet.”

Dit artikel is een samenvatting van het interview dat Recreatie & Toerisme met Egge Knol had. Het volledige artikel is te lezen op http://www.nritmedia.nl/

Hij legt uit hoe het initiatief voor een landelijke herdenking toch van de grond is gekomen: "Er zijn in Nederland een aantal organisaties die zich bezighouden met de waterlinies. Ik noemde al de Stichting Oude Hollandse Waterlinie. Daarnaast heb je in Noord-Brabant de Zuiderwaterlinie, in Gelderland en Overijssel de Stichting IJssellinie, in Friesland de Friese Waterlinie, in Drenthe de gemeente Coevorden – de enige Drentse vestingstad – en natuurlijk het Gronings Ontzet. Ik heb veel energie gestoken in het bij elkaar brengen van al die organisaties zodat ze nu samenwerken in de Stichting Platform Rampjaarherdenking 1672-2022.”

Egge Knol.

Egge Knol.

Provincies en vestingsteden

Om het programma verder van de grond te krijgen en te zorgen voor een goede promotie, spoorde de Stichting de provincies aan om contact te leggen met de vestingsteden in hun provincie. "In Overijssel is dat bijvoorbeeld goed gelukt dankzij het Historisch Centrum Overijssel, dat alle vestingsteden in de provincie heeft benaderd. Ook Zuid-Holland is heel actief, evenals Utrecht, dat belangrijk is omdat die provincie het meest geleden heeft onder het Rampjaar met brandschattingen en plunderingen. Zo zijn in de Vechtstreek zo’n 60 tot 70 kastelen, kerken en dorpen verwoest. Uiteindelijk zijn de Fransen niet verder gekomen dan de westgrens waar ze stuitten op de Oude Hollandse Waterlinie. Daardoor ontsprong Zuid-Holland de dans.” De Stichting nam ook contact op met de circa 150 vestingsteden die Nederland telt. Er zijn twee soorten vestingsteden, doceert Feis: "Je hebt eerst de vestingsteden zoals IJsselstein die in de middeleeuwen ontstonden en die vaak een lokaal territorium hadden. Later kreeg je vestingsteden zoals Gorinchem en Naarden met een regionale functie, die niet alleen zichzelf moesten beschermen, maar ook deel uitmaakten van een linie om het land of een gewest te beschermen.”

Andere instanties

Inmiddels is ongeveer de helft van de circa 150 vestingsteden ook aan de Stichting verbonden middels een eenmalige bijdrage. "Ook enkele provincies zoals Utrecht en Zuid-Holland dragen bij en verder heeft een aantal culturele fondsen een projectsubsidie verstrekt. Daarnaast hebben we contact gezocht met andere instanties zoals lokale historische verenigingen, musea, toerismebureaus en VVV’s en kastelen. En we hebben veel hulp gehad van onderzoekers en studenten van de universiteiten van Utrecht en Nijmegen; zij assisteren bij archiefonderzoek en beeldresearch. Bovendien bleek er een groep onderzoekers te zijn die zich specifiek bezighoudt met allerlei aspecten van de Gouden Eeuw, variërend van landbouw en liedkunst tot prenten en propaganda; zij verzorgen een serie interessante webinars over deze thema’s.” De Stichting kwam ook in contact met enkele organisaties die zich inzetten voor de kastelen in Nederland: de Stichting Dag van het Kasteel heeft het Rampjaar zelfs als thema voor 2022 gekozen. Verder met de Stichting Liniebreed Ondernemen, een stichting in Utrecht die de waterlinies landelijk coördineert, zoals de Nieuwe Hollandse Waterlinie (1870-1945).

In alle contacten viel het Feis tegen dat er eigenlijk alleen een paar grote steden zijn die zich serieus bezig houden met citymarketing. "Neem Zeeland, in veel badplaatsen heb je niet eens een VVV en is een ‘toerismebureau’ niet meer dan een standje in een boekhandel of hotel. De oude infrastructuur met een fysieke herkenbare VVV is bijna overal verdwenen.”

Slogan

Feis liep er ook tegenaan dat veel vestingsteden vaak moeite hadden met hun uitstraling. "We hebben ze als stichting uitgedaagd om te komen met een slogan waarmee ze zichzelf in de markt zetten als vestingstad. Bergen op Zoom doet dat prachtig: ‘vestingstad waar Brabant Zeeland kust’. Mijn advies aan vestingsteden zou zijn om de verbinding te zoeken met het achterland, dus ‘vestingstad in de Achterhoek’, ‘vestingstad aan de IJssel’ etc. Een ander mooi voorbeeld vind ik Maastricht, ‘vestingstad van de goede smaak’.” Feis gelooft sterk in het ‘merk’ vestingstad: "Het suggereert namelijk cultuurhistorie, maar ook gezelligheid.” In de marketing koppelt de stichting daarom bewust het Rampjaar 1672 aan vestingsteden en de Gouden Eeuw: "Daarmee willen we het een positieve connotatie geven. We gaan ook deelnemen aan de Vakantiebeurs in 2022 om daar de vestingsteden en waterlinies te promoten.”

"Je moet in zo’n herdenkingsjaar niet alleen terugkijken en kransen leggen, maar ook aandacht schenken aan thema’s als vrede en vrijheid”

De stichting wil het Rampjaar ook koppelen aan actuele ontwikkelingen. "Bijvoorbeeld ‘herstel na een ramp’. Zoals in 1672-1673 toen stadhouder Willem III een coalitie oprichtte om de Franse koning te verdrijven, de vestingsteden liet versterken volgens een vast stramien zoals ons ‘Deltaplan’ en tal van paleizen en buitenplaatsen liet bouwen. Die wederopbouw heeft bovendien het voordeel van een positieve uitstraling. Net als een ander actueel thema, ‘mensenrechten en geloofsvrijheid’. Willem III was namelijk ook van mening dat mensen vrij hun geloof moesten kunnen belijden.” Feis merkt dat gemeenten die koppeling aan actuele thema’s waarderen: "Je moet in zo’n herdenkingsjaar niet alleen terugkijken en kransen leggen, maar ook aandacht schenken aan thema’s als vrede en vrijheid.”

Relevante websites:

  • www.rampjaarherdenking.nl
  • www.oudehollandsewaterlinie.nl
  • www.zuiderwaterlinie.nl
  • www.friesewaterlinie.nl
  • www.historischcentrumoverijssel.nl
  • www.vestingsteden.nl
  • www.liniebreed.nl
  • www.dagvanhetkasteel.nl
  • www.maandvandegeschiedenis.nl
Documentaireserie over Rampjaar 1672

De NTR gaat in het najaar van 2022 een zevendelige documentaireserie uitzenden over het Rampjaar 1672, met daaraan gekoppeld ook schooltelevisieuitzendingen. Daarnaast heeft de Maand van de Geschiedenis (oktober) in 2022 als thema ‘Wat een ramp!’.

Cover R&T nr. 05 • Jaar 2021
Onderwerpen Cultuur Artikel

Artikelen