Munnikenland en Slot Loevestein verbinden

Slot Loevestein is een centraal gelegen kasteel en fort even ten noordwesten van het dorp Poederoijen in de Gelderse gemeente Zaltbommel. Het slot, dat sinds 2021 in de erfgoedwet staat en een rijksmuseum is, ligt in de uiterwaarden van de Waal en de Afgedamde Maas. Het slot heeft anders dan vele andere kastelen, voornamelijk een lange militaire en geen adellijke geschiedenis. In het kasteel is ook een lange tijd een staatsgevangenis geweest. En het is aan dat aspect dat Slot Loevestein een groot deel van haar faam heeft te danken, vertelt Ed Dumrese, die sinds maart 2019 directeur bestuurder van Slot Loevestein is. "In die staatsgevangenis heeft ook onze beroemdste gevangene, Hugo de Groot, gezeten. Hij is vooral bekend geworden door zijn ontsnapping.” De Groot, die sinds 5 juni 1619 een levenslange gevangenisstraf uitzat, wist in 1621 namelijk in een boekenkist uit Slot Loevestein te ontsnappen. Dumrese vindt dat De Groot daarmee eigenlijk tekort wordt gedaan. "Hij zou eigenlijk veel beroemder moeten zijn als grondlegger van het internationaal recht, het zeerecht en het oorlogsrecht. Op dat punt heeft hij namelijk baanbrekend werk verzet.”

Bij elkaar komen

Voor Dumrese is Slot Loevestein vooral een punt, waarop heel veel bij elkaar komt. "Dan heb ik het over geografie (de locatie), over de historie (de Nieuwe en Oude Hollandse Waterlinie) maar ook over een plek waar we stilstaan rond de thema’s Vrede, Vrijheid en Recht.” Slot Loevestein heeft bovendien twee opdrachten. "Allereerst moeten we vanuit cultureel ondernemerschap proberen onze exploitatie rond te krijgen zodat we ook onze activiteiten kunnen doen. Daarnaast vinden we zelf dat we een maatschappelijke opdracht hebben met bijvoorbeeld educatie. Dat zijn geen commerciële activiteiten, maar we vinden wel dat we het moeten doen. En dat we de gelden daarvoor op andere manieren moeten genereren.”

"We hebben dat sentiment echter al snel omgebogen door aan de slag te gaan met vernieuwing en met exposities”

Ook Slot Loevestein kreeg te maken met de gevolgen van corona. "Dat waren op zich zware tijden, want je merkte dat het regelmatig moeten sluiten en daarna weer openen zijn weerslag had op de exploitatie maar ook op de motivatie van personeel en vrijwilligers. We hebben dat sentiment echter al snel omgebogen door aan de slag te gaan met vernieuwing en met exposities. Daarnaast hebben we interne processen verbeterd, educatieve programma’s ontwikkeld en onderhoud gepleegd. Bij dat alles hielp wel dat we als rijksmuseum konden rekenen op overheidssteun. En dat is in Nederland vaak beter als bij de collega’s in het buitenland. En we hadden het voordeel dat we al vóór corona een gezonde uitgangssituatie hadden.”

Vrede, vrijheid en recht

Voordat Dumrese, die Ontwikkelingsstudie studeerde in Wageningen, bij Slot Loevestein aan de slag ging werkte hij onder meer dertien jaar, eveneens in Wageningen, bij het Nationaal Comité Herdenking Capitulaties 1945. "Daar waren de thema’s vrede en vrijheid belangrijke onderwerpen. Op het moment dat de functie bij Slot Loevestein voorbijkwam, kwam er veel samen: een mogelijkheid om mij wederom in te zetten voor het op de kaart zetten van belangrijk nationaal erfgoed, de relatie met de thema’s vrede en vrijheid en nu ook recht, en de mogelijkheid om mijn studie Ontwikkelingsstudie te gebruiken, want hier valt nog het nodige te ontwikkelen. En dat komt mooi uit, want ik hou ervan om te bouwen en om mijn schouders eronder te zetten.”

Ed Dumrese: "Slot Loevestein is een pelgrimsoord voor internationaal recht.”

Al bij zijn aantreden in maart 2019 kwam Dumrese in aanraking met Munnikenland, 600 hectare natuurgebied om Loevestein heen. "Eigenlijk is het zo dat zodra je de N322-weg afgaat, je meteen de geschiedenis induikt en in een andere wereld en tijd terechtkomt. Ik vond die ervaring zo mooi: je ziet wilde runderen en paarden, fazanten en konijnen, waardoor je loskomt van de dagelijkse zaken en openstaat voor de geschiedenis. Tegelijkertijd zie je echter ook dat het geen ongerepte natuur is, maar een gebied waar al veel gebeurd is. Het is ook geologisch en geografisch representatief voor de ontstaansgeschiedenis van Nederland, want veel is gevormd door de rivierdelta. Ik merk dat Nederlanders zelf zich dat vaak amper nog realiseren, terwijl buiten Nederland, toeristen Nederland kennen van het watermanagement. Zelf gaan we echter hooguit naar de Oosterscheldedam of de Afsluitdijk. Terwijl ook Slot Loevestein, omgeven door water, een iconisch beeld is. Vanwege al die overwegingen vond ik het zonde om de middeleeuwse vesting alleen te beperken tot het kasteel, terwijl er zoveel interactie is met de omgeving en vragen oproept zoals ‘waarom staat het kasteel op dit eiland in de rivier?’, ‘waarom is het een strategische plek?’ en ‘waardoor is het ontstaan?’”

Voor- en achtertuin

De natuur rondom Slot Loevestein was in 2015 opgeleverd als onderdeel van het ‘Ruimte voor de rivier-project’. "Er was sindsdien eigenlijk niets gebeurd. Wel waren er allerlei ideeën. Daarom heb ik besloten om de kar te gaan trekken. Ik heb daar ook een vitaal belang bij, want het is mijn voor- en achtertuin.” Dumrese ging met belangrijke stakeholders in gesprek zoals Staatsbosbeheer, het waterschap en Rijkswaterstaat en met de drie betrokken provincies (Gelderland, Noord-Brabant en Zuid-Holland), de vier gemeenten en de Vestingdriehoek, het gebied tussen de vestingen Gorinchem, Woudrichem, Zaltbommel, Slot Loevestein en Fort Vuren. Dumrese vond een gewillig oor en uiteindelijk leidde het tot een onderzoek, medegefinancierd door de provincie Gelderland en de omliggende gemeenten. Naar aanleiding daarvan werd ook een aanvraag gedaan voor de Regio Deal Rivierenland om een en ander uit te werken. "Dat doen we allemaal omdat we ervan overtuigd zijn dat dit gebied de potentie heeft om een bijzonder toeristisch-recreatief gebied te worden. Dat gebied willen we met Staatsbosbeheer, de gemeente en de andere betrokkenen goed vormgeven en ontwikkelen, zodat het inhoudelijk goed is, maar ook logistiek, waarbij de natuur goed beschermd wordt dankzij voldoende toezicht.”

Loevestein – Munnikenland: "Goed vormgeven en ontwikkelen, zodat het inhoudelijk goed is, maar ook logistiek”

Inmiddels heeft de provincie Gelderland in november 2021 al laten weten ruim 107.000 euro subsidie te willen geven aan het project Doorontwikkelling Loevestein-Munnikenland als onderdeel van de Regio Deal. Ook de gemeenten rondom Slot Loevestein hebben al een bijdrage toegezegd. Dumrese: "Al deze gelden zijn zowel bedoeld voor de plannen en de benodigde onderzoeken, alsook voor fysieke ingrepen in het gebied. Dat betekent wel een opgave voor mij, want de gelden uit de Regio Deal zijn niet voldoende om alles te financieren.”

Verantwoord toerisme

Een andere uitdaging is om in het gebied verantwoord toerisme te realiseren. Daarom wordt ook gekeken naar de omvang van de te verwachten stromen bezoekers en het managen daarvan. "Daarbij kijken we naar wat past bij de natuur, maar ook naar wat de regio aankan. En naar wat het verhaal op de goede manier overbrengt.” Tegelijkertijd blijft Dumrese ook nuchter: "We zullen niet meteen onder de voet worden gelopen door toeristenstromen zoals in Venetië. In die zin zijn er nog wel veel stappen nodig. Al is het alleen maar omdat Slot Loevestein momenteel – hoe gek in mijn ogen ook – nog amper internationale bezoekers heeft terwijl het bij wijze van spreken een pelgrimsoord voor internationaal recht zou moeten zijn. Het Robbeneiland van Nederland, met Hugo de Groot in de rol van Nelson Mandela. Ook met de Bastille in Parijs en de Tower in Londen is het te vergelijken.” Doemdenkers stelt Dumrese echter meteen gerust: "We zullen het nooit zover laten komen dat we overspoeld worden door toeristen. Bovendien kunnen we de toeristen goed spreiden door samen te werken met de naburige vestingsteden, maar ook met de Biesbosch en met de Kinderdijk. In die zin wordt regiomanagement voor ons wel heel belangrijk.”

Educatie is noodzakelijk.

Toekomstbeeld

Vervolgens schetst Dumrese een beeld van wat er gaat gebeuren bij het project Doorontwikkeling Loevestein-Munnikenland. "In dat plan is onder meer voorzien dat we bezoekers beter ontvangen en goed begeleiden. Dat betekent dat er voorzieningen moeten zijn voor parkeren maar dat we in het gebied willen dat bezoekers zich op een duurzame manier verplaatsen. Dus met een (elektrische) fiets of een elektrische boot. We hebben ook al een veerboot naar Woudrichem. Dat kunnen we mogelijk gaan uitbreiden. Uitgangspunt is om het natuurgebied op een rustige manier begaanbaar en beleefbaar te houden. Bovendien is mobiliteit voor ons echt een uitdaging. Mensen vergeten namelijk vaak dat we op een eiland in de rivier zitten en dat we weliswaar in het midden van het land zitten maar toch lastig bereikbaar zijn.”

"Ik wil in dit traject ook nadrukkelijk partners erbij zoeken zoals bijvoorbeeld touroperators en DMC’s”

Het is ook de bedoeling dat er straks faciliteiten zijn op het punt waar je het gebied binnenkomt. "Dat betekent een soort bezoekerscentrum bij de afslag van de N322. En ook dat eigenlijk daar de beleving start omdat je daar meteen de natuur ingaat en je bijzondere reis start door tijd en ruimte. Verder zijn we inhoudelijk binnen de vesting veel aan het ontwikkelen. Een ander plan is om ook Batterij onder Brakel erbij te betrekken, waar we in de zomer educatieve activiteiten willen organiseren.” Dumrese wil in het project ook de natuur meer gaan toelichten. "Je moet dan denken aan vragen als ‘wat is hier ontstaan’, ‘waarom is hier kleiwinning geweest’, ‘hoe zag de landbouw er hier uit’.”

Niet alleen

Dumrese ziet het als bredere ontwikkeling dat musea niet alleen binnen de eigen muren moeten kijken, maar ook veel richting de samenleving. "Daarom is ook een van mijn doelen om met Slot Loevestein meer bij maatschappelijke thema’s zoals de vrijheid van meningsuiting en de ruimte voor andersdenkenden aan te haken en om aan te sluiten bij de persoonlijke gedachtewereld van bezoekers om ze zo te inspireren. Daarnaast willen we letterlijk de ruimte in door de natuur erbij te betrekken en mensen de ervaring daarvan mee te geven. De vorige minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen Ingrid van Engelshoven is ook hier geweest en die snapte onze stap goed. Ze zei: de topografie van dit gebied speelde een belangrijke rol in de ontwikkeling ervan. Daarom voegt het veel toe om ook het gebied rondom bij Slot Loevestein te betrekken.”

In de eerste 100 dagen na zijn aantreden gaf Dumrese als ambitie aan dat in 2030 alles klaar moet zijn. Maar ook in de jaren ervoor wil hij graag al het nodige realiseren. "Ik hoop dat we al meters kunnen maken. Het belangrijkste is echter dat het grondig gebeurt. Ik wil in dit traject ook nadrukkelijk partners erbij zoeken zoals bijvoorbeeld touroperators en DMC’s. Voor hen is het van belang dat we goede arrangementen samenstellen en mooie programma’s ontwikkelen.”

Met al die plannen hoopt Dumrese dat het aantal betalende bezoekers (in 2019: 73.000) van het Slot Loevestein gaat verdubbelen. Ook hoopt hij het aantal scholieren te laten groeien tot zo’n 30.000-40.000 per jaar. Voor het omringende Munnikenland wil Dumrese vooral kijken naar wat het gebied aankan. "Je hebt er bovendien mee te maken dat niet het hele gebied het hele jaar open zal zijn, bijvoorbeeld vanwege het broedseizoen.”

Dumrese verwacht dat door alle plannen straks ook inwoners van het gebied trots naar Slot Loevestein kijken. "Ik hoop ook dat we hen straks erbij kunnen betrekken, als professionals of vrijwilligers. Want uiteindelijk doe je het met de regio. Zo bouwen we samen aan een nationaal icoon. In feite is Slot Loevestein in potentie al een ruwe diamant. Maar die moet de komende jaren wel gepolijst worden.”