Recreatie en toerisme vraagt om een goede samenwerkingsagenda
“We zijn de sector te lang als vanzelfsprekend blijven zien”
De vrijetijdseconomie in Nederland staat op een kruispunt. De sector is groter dan ooit, de druk op ruimte en natuur loopt op, bezoekersaantallen blijven stijgen en gemeenten krijgen steeds complexere opgaven op hun bord. Toch ontbreekt het nog altijd aan een samenhangende landelijke visie. Dat is precies waar Jeroen Joon, burgemeester van Harderwijk en namens VNG lid van de Landelijke Raad voor Recreatie en Toerisme (LRRT), zich sterk voor maakt.
Inhoud van dit artikel
"Het is een prachtige sector,” zegt hij, "maar we hebben het te lang versnipperd laten voortbestaan.” R&T spreekt met Jeroen Joon over het in november 2025 verschenen VNG?verslag dat de uitkomsten bundelt van een landelijke uitvraag onder gemeenten over de knelpunten en kansen in de vrijetijdseconomie. De vraag: waar lopen ze tegenaan, welke kansen zien ze, en wat is nodig om de sector toekomstbestendig te maken? Joon, die zowel een toeristische regiostad bestuurt als namens de VNG in de LRRT zit, noemt het onderzoek een argument om toerisme in te zetten voor brede welvaart.
Een sector zonder duidelijke plek in het bestuurlijk landschap
Hoewel toerisme en recreatie in vrijwel elke gemeente en provincie een rol speelt, heeft het niet altijd een zichtbare plek op de bestuurlijke agenda. Het onderwerp recreatie en toerisme valt bij overheden (en ook bij de VNG) vaak onder de afdeling economie waar het één dossier is naast vele andere. Dat zorgt volgens Joon voor uitdagingen, omdat het thema breder is dan alleen economie. "Recreatie en toerisme is prachtig maar er is een samenhangende visie nodig want het is een sterke pijler in de economie. Die visie is er vaak niet. De kunst is om, binnen gemeenten, provincies en het rijk meer samenhang aan te brengen op recreatie en toerisme. Dit blijkt ook uit de uitvraag van de VNG, recreatie en toerisme is een belangrijke economische sector van invloed op de brede welvaart. Omdat de sector raakt aan vele beleidsdomeinen heeft de VNG een redeneerlijn ontwikkeld die gemeenten ondersteunt bij hoe recreatie en toerisme kan bijdragen aan brede welvaart.
"De kern is, er is onvoldoende samenhang. Iedereen werkt hard aan toerisme en recreatie, maar niemand overziet het totaalplaatje.” Toerisme raakt bovendien steeds meer beleidsterreinen tegelijk: economie, maatschappelijke ontwikkeling, leefbaarheid, natuur en ecologie blijkt bij de uitvraag. "Dan is het niet handig als ieder alleen z’n eigen stukje doet. Dan helpt een samenwerkingskader waarbinnen overzicht is en partijen aan gezamenlijke doelen kunnen werken.” Dat raakt aan zijn activiteiten als lid van de Landelijke Raad voor Recreatie en Toerisme.
De oprichting van de Landelijke Raad voor Recreatie en Toerisme in 2024, waarin overheden, sectorpartijen en kennisinstellingen samenwerken, is volgens Joon een serieuze stap vooruit in sterkere publiek-private samenwerking. "Het is het eerste landelijke gremium waar de hele sector, publiek en privaat, structureel bij elkaar zit. Dat lijkt misschien vanzelfsprekend, maar dat was het nooit. Dit is echt het begin van een langetermijnontwikkeling.”
In 2024 heeft de VNG een uitvraag gedaan onder haar leden naar de vraagstukken die zij zien op het gebied van recreatie en toerisme. Zo’n 30 gemeenten hebben hieraan meegewerkt en dit leidde tot een overzicht van de volgende kansen en uitdagingen.
Top vijf knelpunten: "Dit gaat over de toekomst van onze leefomgeving”
De VNG uitvraag onder gemeenten leverde vijf urgente thema’s op die overal terugkeren.
- Tekort aan accommodaties én druk op vakantieparken
Nederland kent een structureel tekort aan overnachtingsmogelijkheden, juist terwijl de vraag blijft stijgen. Tegelijkertijd raken vakantieparken steeds vaker vervreemd van hun oorspronkelijke functie: recreatiewoningen worden tweede huizen, verblijfsfuncties verschuiven naar permanente bewoning of parken verouderen.
"Gemeenten willen vitale vakantieparken behouden,” zegt Joon, "want deze zijn economisch enorm belangrijk. Bezoekers geven uit in de lokale middenstand, houden voorzieningen in stand en versterken de regionale identiteit.” Het is dan ook in de ogen van de VNG-leden niet goed als vakantieparken worden ingezet voor permanente bewoning. De vakantiegast biedt meer mogelijkheden voor de lokale economie en brede welvaart. Maar zonder landelijke kaders blijft elke gemeente zelf pionieren. - Mobiliteit en OV: de infrastructuur piept en kraakt
Steeds meer regio’s kampen met verkeersdrukte, slecht bereikbare recreatiegebieden en ondermaats OV vooral in toeristische gebieden.
"Toeristische mobiliteit kun je niet los zien van de rest,” zegt Joon. "Een recreatieve route is geen aparte wereld. Het gaat om bereikbaarheid, leefbaarheid, veiligheid én bezoekersbeleving.” - Natuur en landschap onder druk
Nederlandse natuurgebieden trekken massaal bezoekers. Dat biedt economische kansen, maar legt tegelijkertijd druk op kwetsbare ecosystemen.
"Als je bezoekersstromen niet goed stuurt, gaan natuurwaarden achteruit,” waarschuwt Joon. "Maar met slim bestemmingsmanagement kun je spreiden, reguleren en zelfs natuur versterken. Het is nooit óf?óf. Het moet samengaan.” - Seizoensafhankelijkheid en piekdrukte
De vrijetijdseconomie kent extreme pieken in tijd en plaats: volle stranden, overvolle Veluwe?paden, files naar populaire hotspots.
"We hebben een groot land met veel water en ruimte,” zegt Joon. "Maar toerisme concentreert zich ontzettend. Gemeenten lopen vast op personeel, mobiliteit, handhaving en leefbaarheid. Met betere spreiding kunnen we de sector veel robuuster maken.” - Nationaal kenniscentrum is nodig. "Een structureel gebrek aan data”
Voor Joon is dit misschien wel het grootste onderliggende probleem: Nederland weet te weinig.
"Je kunt geen beleid maken zonder data,” stelt hij. "Niet over bezoekersstromen, niet over economische effecten, niet over druk op natuur, niet over mobiliteit. Gemeenten verzamelen wel iets, maar het wordt nergens gebundeld.” Daarom pleit hij vurig voor een nationaal kenniscentrum dat data ophaalt, analyseert en beschikbaar maakt voor regio’s. "Je moet beginnen op landelijk niveau, met een helikopterview. Pas dan kunnen regio’s onderbouwde keuzes maken.”
De strategische koers: brede welvaart, innovatie en duurzaamheid
Joon benadrukt dat toerisme niet los staat van grote maatschappelijke transities.
"De vrijetijdseconomie raakt aan brede welvaart: aan gezondheid, leefomgeving, erfgoed, beleving, natuur en economie. En we staan voor gigantische uitdagingen: verstedelijking, energietransitie, stikstof, digitalisering. Toerisme kan daar een positieve rol in spelen maar dan moet het wel op de agenda staan.” Te vaak ontbreekt toerisme nog in regionale plannen of provinciale programma’s. "Het staat niet hoog genoeg in coalitieakkoorden. Dat moet echt anders. De sector verdient het om serieus genomen te worden.” Daarmee slaat deze burgemeester de brug naar de gemeenteraadsverkiezingen.
Harderwijk als miniatuur van de landelijke uitdagingen
Harderwijk, de stad die Joon bestuurt, laat zien hoe veelzijdig en complex toerisme en recreatie kan zijn in een compact gebied. "We hebben de Veluwe als achtertuin, het Wolderwijd aan de voorkant, een historische binnenstad ertussen en Hierden als buitendorp. Alles komt hier samen: waterrecreatie, erfgoed, natuurdruk, seizoensafhankelijkheid, voorzieningenniveau en bereikbaarheid.”
De stad werkt aan een nieuwe toeristische en recreatieve visie, en die moet natuurlijk passen bij de regio waarin Harderwijk ligt. Vooral het erfgoed krijgt een grotere rol richting 2031, wanneer Harderwijk 800 jaar stadsrechten viert. "Varend erfgoed, boerenerven, historische identiteit, we willen het allemaal meenemen. Bewustzijn daarover groeit echt.”
Maar de opgaven zijn stevig. Nieuwbouw, natuurbeheer, stikstof, mobiliteit en zelfs militaire helikopters en de vergroting van defensie in de regio voegen lagen van complexiteit toe. De luchtmobiele brigade oefent dicht bij Harderwijk met onder meer de grootste helikopters die Nederland rijk is. "Chinooks horen erbij in Harderwijk. We staan achter de defensieopgave. Maar het betekent wel dat ook die ontwikkeling extra druk op ruimtegebruik legt. Ook voor Harderwijk en onze regio is het dus belangrijk dat we toerisme en recreatie een stevige positie geven in onze afwegingen. En waar we onze keuzes op baseren kán alleen met goede data en een integrale visie.”
"De sector verdient een lange?termijnvisie”
Voor Joon is de inzet helder: toerisme en recreatie zijn te belangrijk om op hun beloop te laten. "De vrijetijdseconomie zorgt voor 771.000 banen en meer dan 52 miljoen buitenlandse en binnenlandse bezoekers per jaar in Nederland. Dat zijn geen randverschijnselen. Daarom moet toerisme standaard worden meegenomen in ruimtelijke keuzes, in economische programma’s en in leefbaarheidsagenda’s.”
Zijn hoop is dat de Landelijke Raad met zijn vaste structuur en regelmatige bijeenkomsten de aandacht voor recreatie en toerisme een stevige plek in het bestuurlijke landschap kan geven. "We zijn aan het begin van iets nieuws. Het is nog pril, maar het wordt breed gedragen. En het is noodzakelijk. Want alleen met visie, regie en kennis kunnen we zorgen dat Nederland niet alleen druk bezocht wordt maar ook leefbaar, aantrekkelijk en toekomstbestendig blijft.
