Hedwig Saam over Valkhof Museum: "een plek waar je verbanden ziet"
Op 6 juni ging het Valkhof Museum weer open. Het Nijmeegse museum is uitnodigend aan de voorkant en laat verbanden zien in de zalen.
Inhoud van dit artikel
De renovatie kostte 16 miljoen euro. De werrkzaamheden duurden 3,5 jaar. Het moet nieuw elan geven aan een museum dat in financiële problemen raakte en in 2021 werd gered door de gemeente Nijmegen. Directeur Hedwig Saam: "Het museum is niet alleen fysiek vernieuwd. We hebben opnieuw gekeken naar wat een museum vandaag kan en moet zijn. Wij willen een museum zijn dat meebeweegt met zijn tijd, en daar soms net een stap op vooruitloopt. Om verbonden te blijven met de samenleving van nu, doorbreken we grenzen tussen collecties en disciplines en ontstaat ruimte voor ontmoeting en nieuwe inzichten. We zijn een plek waar je verbanden ziet die je niet verwacht. Waar geschiedenis niet achter glas blijft, maar iets zegt over nu.”
De mens op de grens
De mens op de grens neemt bezoekers mee door duizenden jaren geschiedenis. Het vertrekpunt is de plek waar ooit de Romeinse Limes liep, de noordgrens van het Romeinse Rijk. Vanuit die grens ontvouwt zich in acht hoofdstukken een breder verhaal over hoe grenzen ontstaan, verschuiven en worden verlegd: van rivieren en rijksgrenzen tot sociale en maatschappelijke scheidslijnen.
Van binnenuit: emoties en hedendaagse kunst
In de meerjarige tentoonstelling Van binnenuit verkennen vijf hedendaagse kunstenaars, Narges Mohammadi, Kader Attia, Mette Sterre, Nick Verstand en FreelingWaters, menselijke basisemoties via ruimtevullende installaties, geïnspireerd op de museumcollectie. Fotograaf Robin de Puy portretteerde 34 Nijmegenaren, wiens gezichten en emoties bezoekers bij binnenkomst verwelkomen.
Een opener en toegankelijker museum
De renovatie, die werd gefinancierd door de gemeente Nijmegen, is aangegrepen om het museum toekomstbestendig, transparanter en energiezuiniger te maken. Naast de aanpassing van de glazen plint zijn ook de hoger gelegen glasgevels verduurzaamd. De voorzijde van het museum heeft een uitnodigend karakter met een café en terras, een museumshop en een ruime entreehal. De vernieuwde trap zorgt voor een comfortabele ontvangst van bezoekers.
De architectonische vernieuwing is ontwikkeld door UNStudio, het bureau van Ben van Berkel, dat ook het oorspronkelijke museumgebouw uit 1998 ontwierp.?Het interieurontwerp is van de hand van Ineke Hans, de Gelderse ontwerper die internationaal bekendstaat om haar duurzame en speelse ontwerpen. De combinatie Opera Ontwerpers/StudioLouter ontwierp de nieuwe inrichting van de collectieopstelling.
Museum op een stuwwal
‘Aquarium’ en ‘Zwembad’: twee namen die Nijmegenaren al jaren aan het gebouw van Valkhof Museum geven. Liefkozend bedoeld of niet, het gebouw valt op. Dat is ook precies de bedoeling van architect Ben van Berkel van UNStudio, die het in 1998 ontwerpt. De strakke horizontale lijnen in grijsblauw glas vormen een contrast met de glooiende en groene omgeving, terwijl binnen het plafond juist de golven in het landschap volgt. Van Berkel laat zich inspireren door de historische locatie van het museum: bovenop een stuwwal, een heuvel die 150.000 jaar geleden is gevormd door een dikke laag ijs. Door het uitzicht op de Waal is dit een plek waar mensen al duizenden jaren samenkomen en waar veel is gebeurd. "Een magische plek”, noemt Van Berkel het. Het museum wordt door hem als een groot abstract kunstwerk in het landschap geplaatst.
"Nijmegen verdient een goed museum”
Ruim twintig jaar na de opening is Valkhof Museum toe aan vernieuwing – van binnen en van buiten. De gemeente Nijmegen vindt dat de stad, gelegen op UNESCO Werelderfgoed, een goed museum verdient: een plek waar de rijke geschiedenis van de stad raakt aan de inwoners van vandaag. Daarom besluit de gemeente in 2021 het gebouw aan te kopen en budget vrij te maken voor een verbouwing. Voor het vernieuwde ontwerp wordt opnieuw Ben van Berkel gevraagd. Met inmiddels 450 medewerkers en meerdere internationale kantoren is het maar de vraag of hij de opdracht aan kan nemen, maar Valkhof Museum heeft voor hem grote betekenis: "Ik heb mijn hart en ziel aan het ontwerp gegeven, omdat het mijn eerste publieke gebouw was. Het museum is verbonden met mijn hart.”
Nieuw museum met licht, lucht en ruimte
Het gebouw is nu klaar voor de toekomst: energiezuiniger en voorzien van verbeterde klimaatbeheersing en beveiliging. Daarnaast creëert Van Berkel op verschillende manieren meer licht, lucht en ruimte in het oorspronkelijke ontwerp. De museumshop en het café zijn naar de voorzijde verplaatst, met een terras op het vergroende plein. Hierdoor is de verbinding met de stad versterkt. Bij binnenkomst leidt een vernieuwde, kleurrijke trap naar de tentoonstellingen. Via verschillende openingen ontstaat niet alleen meer zicht op Nijmegen, maar ook tussen de verdiepingen onderling en van museumwinkel naar restauratieatelier.
"Die trap is niet zomaar een trap”, zegt Van Berkel. "Het is een trap, in een trap, in een trap, in een trap.” De trap verbindt alle functies in het museum en brengt bezoekers niet alleen van A naar B, maar nodigt ook uit tot een eigen manier van verkennen: het volgen van een verhaallijn of het kiezen van afzonderlijke onderdelen. Zo staat het gebouw letterlijk open voor een divers publiek. In samenspraak met interieurontwerper Ineke Hans krijgt de trap tijdens de verbouwing een opvallende kleur tussen roze, rood en oranje. Van Berkel: "Ik hoop dat er discussie over komt. Discussie verbindt mensen.”
Duurzaam en vrolijk interieur
Product- en interieurontwerper Ineke Hans geeft de nieuwe publieke ruimtes een kleurrijk, licht en vrolijk karakter. Van het café met terras tot de shop en de lockers, en van de entree tot het auditorium en de workshopruimte: overal is een verbinding tussen binnen en buiten zichtbaar. Zo is de twinkeling van de lampen bij de entree van buitenaf goed te zien en is het terras ontworpen als een spiegeling van het café-interieur. "Mensen die langs het museum lopen moeten gaan denken: daar wil men ook eens heen”, aldus de architect.
Het betrekken van mensen bij cultuur staat centraal. Daarom zijn het auditorium en de workshopruimte zo ontworpen dat ze flexibel inzetbaar zijn: van grote zaal met podium tot educatieruimte voor kinderen. Ook duurzaamheid speelt een belangrijke rol in de inrichting. Hans gebruikt meubels van gerecycled kunststof en kiest voor tweedehands lampen. Dit wordt aangevuld met lokale producten, zoals Arnhemse tegels van DTILE.
Naast de museumwinkel staan rode lockers met grote witte cijfers. "Zelf ben ik verliefd op die cijfers”, zegt Ineke Hans. "Er gebeurt veel in de winkel, dus het moet helder zijn: dit zijn de lockers.” Vanuit de lockers wordt de blik automatisch naar het raam achterin geleid: het doorkijkje naar het restauratieatelier.
Collectiepresentatie over de mens op de grens
Tegelijk met de verbouwing ontwikkelen Studio Louter en OPERA Amsterdam de nieuwe collectiepresentatie Mens op de grens. Vitrinebouwer Bruns voert het ontwerp uit. Van de prehistorie tot nu vertelt deze tentoonstelling een verhaal over de mens op de grens en over hoe gebeurtenissen uit het verleden bepalen wie mensen vandaag zijn. Door ruimtelijke metaforen ontstaat het gevoel daadwerkelijk aanwezig te zijn op historische plekken, zoals in het stratenplan van een Romeinse stad of in Nijmeegse steegjes van vóór de Tweede Wereldoorlog. De tijdlijn aan de wand biedt houvast in de chronologie. Op sommige plekken staan oude en nieuwe objecten naast elkaar, als herinnering aan wat mensen door de tijd heen met elkaar verbindt.
Een groener plein
Ook het Kelfkensbos, het plein voor het museum, wordt opnieuw ingericht. De gemeente Nijmegen vervangt een groot deel van de stenen door planten, struiken en bomen, met veel zitgelegenheid. Tussen het groen ontstaat ruimte voor kunst. De Spaanse kunstenaar Fernando Sánchez Castillo maakt beelden van drie grote figuren uit het Romeinse verleden van de stad, waarbij op ironische wijze wordt gespeeld met de vraag wie macht heeft en wie niet. Met humor en een scherpe blik wordt het beeld van macht soms letterlijk op zijn kop gezet.